Sürgün Beşir


(Başka insanlar adına, 
hiç düşünmeden kendi hayatını tehlikeye atan,
Necdet Kent’in anısına...)



Dünyayı kana bulayan savaş yıllarını geride bırakmıştık. O zamanlar için köy sayılabilecek bir yerde Almanların kurduğu elektrik fabrikasında teknisyen olarak işe başlamıştım.

Fabrikanın yaklaşık bir kilometre uzağına bir sığınak inşa edilecekti. Karşıdaki tepeye kurulu gecekondu semtinin girişinde oldukça dik bir yokuş vardı. Bu yokuşu enlemesine kesen uzun bir tünel açılacak, tünelin içi kalın beton duvarlarla kaplanınca bir kat altta esas sığınağı oluşturan bölüm yapılacaktı. Benim işim fabrikayla sığınak arasına çekilecek hatların ve sığınağın iç elektrik tesisatının planlarını yapmaktı. Bu ciddi ve zor, fakat mesleğimdeki tecrübemle rahatlıkla altından kalkabileceğim bir işti.

Sığınak için gereken tünel inşaatına başlayalı henüz bir ay olmuştu. Ben tüm hazırlıkları bitirip gereken proje çizimlerini tamamlamış, uygulamaları kontrol etmek için işlerin bitmesini beklemeye başlamıştım.

xxx

Artık geceler gibi gündüzler de sıkıcı olmaya başlamıştı. Vakit geçirmek için yanıma bir kitap alıp fabrikanın arkasındaki mısır tarlalarına giden dar toprak yollarda dolaşıyor, kendime uygun bulduğum ilk ağacın gölgesinde oturup okumaya başlıyordum. Büyük bir eğlence düzenlenmiş gibi içim neşeyle doluyor, daha sonra uzunca bir süredir hasret kaldığım bu sessizliğe alışarak sakinleşiyordum.

Bu mini kır gezilerini daha da güzelleştirmek için elimden geleni yapıyordum. Önceleri yanıma bir şişe de şarap almaya başlamıştım, sonraları biraz peynir ve elma ekleyerek menüyü zenginleştirdim. Böylece ilk günlerde bir iki saati anca bulan bu geziler gittikçe uzadı. Dolaştığım yerleri ezberledikçe başka yerlere doğru ilerliyor bildiğim alanları genişletiyordum.

Bir akşamüstü yine böyle dolaşmaya başladığımda takip ettiğim yol beni bir köy evinin yanına çıkardı. Evin bel hizasına kadar gelen tahta çitleri üst üste yığılmış mısırlarla adeta görünmez hâle gelmişti. Bahçenin ortasında tuğlalarla örülmüş bir ocak ve bu ocağın üstünde, kapkara isten, altındaki ateşin hiç sönmediği belli olan büyükçe bir kazan vardı. Bahçenin eve yakın ama yine de açıklıkta sayılabilecek bir yerinde, iki tane kısa borusuyla ayakta zor duran, tenekeden alt kapağı kırık, eski bir odun sobası bulunuyordu.

İçeriden, beni fark eden yaşlı sayılabilecek biri, topallayarak bahçeye çıktı. Abartılı bir gülüşle merhaba diyerek, eski sobaya doğru gidip, kapağını özenle açtı. İki elinle yerden topladığı toz toprak parçasını, bana bakarak bir çırpıda, sobanın açık kapağından içeri fırlatıp kapağı kapadı. İçeride harmanlanan toz bulutu eski sobanın bacasından kendine bir yol bulup, güneş altında hayali bir sütun gibi yükseliyordu. Sobanın içine toprağı fırlatan yaşlı adam sanki ısınıyormuş gibi önce ellerini sobanın üzerine doğru uzatıyor, ara sıra çekip ovuşturduktan sonra tekrar sobaya doğru tutuyordu. Görünüşe göre bu adam sobadan yükselen sahte dumanla gerçekten ısınmaya çalışıyordu, hem de böylesine sıcak bir günde.

Merakla adamın yaptıklarına bir anlam vermeye çalışırken, sobanın başından ayrılıp bana doğru yürümeye başladı.

“Merhaba, demin de size merhaba dedim duymadınız mı?”

“Merhaba, duydum. Duydum da siz sobaya doğru gidince yani nasıl desem…”

“Tamam, tamam. Hiç önemli değil. Benim adım Beşir. Sürgün Beşir de derler, ya sizin adınız nedir?”

“İsimlerimiz benzemiyor ama sürgün kısmı biraz bana da uyuyor.”

“Savaş yüzünden sürülenler var mı hâlâ?”

“Yok, o anlamda söylemedim. Beni çalıştığım şirket buralara gönderdi diye öyle söyledim. Bilirsiniz şirketlerde bulunduğunuz yerden uzaklaştırılınca çalışanlar bunu sürgün olarak değerlendirir.”

“Haydi canım siz de. Sizinki tatil sayılır, şu etrafın güzelliğine baksanıza bir. Siz gerçek sürgün görmemişsiniz, bir de benim halimi düşünün.”

“Gerçek sürgün demekle ülkeden uzaklaştırılmayı kastediyorsanız, sizin gibi bir çiftçiyi niye ülkesinden uzaklaştırmak istesinler ki? Hem zaten siz Türk değil misiniz?”

“Tatsız anılarla böylesine güzel bir yaz akşamüstünü berbat etmek istemeyiz değil mi? Boş verin, benimki kuru gevezelik, insan yaşlanınca ağzına geleni söyleyiveriyor işte. Biraz oturup dinlenmek istemez misiniz? Ayakta kaldınız, ben de nasıl evsahibiyim, kusuruma bakmayın misafire alışık değilim. Buyurun şöyle mısır püsküllerinin üzerine oturun.”

Bir kenara yığdığı mısır püsküllerinden oluşan öbekteki yer yer ezilme izleri daha önceden de buraya oturulduğunu belli ediyordu. İtiraz edemedim, zaten yarısına geldiğim şarap şişesi, akşamüstünün etrafa yaydığı o güzel kokularla birleşince, yürüdüğüm yolun yorgunluğu da kendini göstermeye başlamıştı. Yaşlı adam karşıma geçerek, paslı bir tenekeyi ters çevirip üzerine oturdu. Tenekeden süzülen sular toprakla buluştuğu yerde nemli bir gölge oluşturuyordu.

“Demek seni de işyerinden sürdüler ha?” diyerek güldü.

“Dediğim gibi pek sürülme, sürgün değil belki de benden başka gönderebilecekleri kimse yoktu.”

“Ne iş yapıyorsun?”

“Elektrik teknisyeniyim.”

Yaşlı adam bunu duyunca birden ayağa kalktı.

“Sakın şu Almanların kurduğu fabrikada çalışıyorum deme.”

“Ne yazık ki öyle.”

“Başka iş mi bulamadın?”

“Şimdilik şartlar böyle gerektirdi.”

Yüzünde, benden beklediğini bulamamanın hayal kırıklığı ile ne olacağını merak eder gibi bir ifade belirdi.

“Demek mecbur kaldın. Hem de bu kadar okumuş etmiş biri… Elinde kitapla falan görünce ben de… Hayallah, neyse, ne iş yapıyorsun orada?”

“Teknisyenim dedim ya, işte plan-proje, kontrol falan.”

Anlamsızca birkaç “İyi, iyi.” lafı zorla çıktı yaşlı adamın ağzından. Önce bakışlarını yere doğru indirdi, sonra söyleyecek bir şeyler bulmanın rahatlığıyla başını kaldırıp, “Karnın aç mı, bir şeyler yer misin benimle?” diye sordu.

“Teşekkür ederim, bir hayli geç oldu, dinleneceğim kadar dinlendim zaten, bu seferlik beni bağışlayın. Biraz daha oturmaya devam edersem, burada uyuyup kalırım diye korkuyorum. Misafirperverliğiniz için çok teşekkürler. Görüşmek üzere ben izninizi rica edeyim, bu çevrede hiç tanıdığım yok, daha sonra yine uğrarım laflarız biraz.”

“Yine geleceksiniz ha? Söz mü?”

“Söz.”

“Durun bir dakika bu da benden size küçük bir hediye…”

Evin pencerelerini görünmez hale getiren saksıların arasından aldığı, bir kavanoz mısır konservesini bana doğru uzatıp almamı bekledi. O’nu kıramazdım, hiç bir şey demeden kavanozu alıp “Bir şartla” dedim ve elimdeki yarısı boşalmış şarap şişesini ona doğru uzattım. O da beni kırmadı, yaşlı adama gülümseyerek oradan ayrıldım ve fabrikada görevlilerin kaldığı lojmanlara doğru yürümeye başladım.

xxx

Eve girer girmez bütün gün kapalı kalan camları açarak biraz olsun bunaltan sıcaktan kurtulmaya çalıştım. Aniden aklıma geldi -iyi güzel ama adam niye bu sıcakta o sobaya toz toprak atarak ısınıyormuş gibi yapıyordu? Yoksa sobanın içinde sakladığı bir şeyler mi vardı? Ama öyle olsa saklayacağı şey için daha iyi bir yer bulabilirdi, hem kim olsa böyle davranan birinden şüphelenip ilk önce sobanın içine bakardı. O zaman niye böyle yapıyor? Bu tutarsız ve saçma hareketin bir nedeni olmalıydı… Mısırlarla ilgili bir şey olması da mümkün değildi.

Bunları düşünürken yarın için traş olup giyeceğim elbiseleri hazırlamış, atletle, mısır püsküllerinin rahatlığını aratan eski yatağıma uzanmıştım. İşyerindeki boş zamanlarda ortadan kaybolarak, dikkat çekip çekmediğimi düşündüm. Yarın sabah ilk iş olarak, karşılaşmam gereken herkesi tek tek görüp iş hakkında konuşma bahanesiyle bana karşı olan tutumlarını öğrenmeliydim.

Sabah kalktığımda buradaki ilk günümmüş gibi hemen tünel inşaatının başındaki birinci şefin yanına gittim, her şey normal görünüyordu. İşçiler, kalfalar, diğer teknisyenler ve müdür benden oldukça memnundu.

İş konusunda kendime olan güveni yeniden kazanınca öğleden sonra, beni kimsenin aramayacağından emin olduğumda yine mısır tarlalarına doğru yürümeye başladım, bu sefer yanıma iki şişe şarap aldım. Kırlarda yürümek, kalabalıktan uzak olmak, temiz hava hepsi bana iyi geliyordu. İnsanlarla ilişkilerimde pek problem yaşamasam da içe dönük bir hayat beni her zaman cezbediyordu.

Önceleri zaten saçma bulduğum şehirdeki koşuşturmaca ve sahte dostluklar buradaki sakin yaşamda iyice karabasana dönüşüyordu. Şehir hayatını anlayamayan bir “Şehirli” olmam, oldukça garip gelebilir ama bu benim için böyleydi. Şehirdeki yaşam içinde kendilerine bir düzen kurmaya ve bu düzen içinde var olmaya çalışırken, küçük günlük çıkarlar için taviz vererek kişiliklerini kaybedenleri düşündüm. Bence yanlış olan buydu.

Herkes mi yanılıyordu?

Bu kırları, mısırları, sapsarı ayçiçeği tarlalarını gördükçe düşüncelerim kesinlik kazanıyor gibi geliyordu.

Evet, herkes yanılıyordu…

xxx

Kapat kendini dış dünyaya, kapan içine. Ne varsa kendinde var… Belki de Nautilius dışarıya doğru uzamamak için kendi kendine sarılıyordur ve bu yüzden mucizevidir. Dünyada hayat varken niye uzayda yaşam var mı diye arayacaksın ki? Kendi içindeki yaşam yetmiyor mu? Şu patikalardaki güzellik hangi işlek sokakta var? Doğal olanın üzerine sonradan kurulan her şey, biraz eğreti durmuyor mu?

xxx

Yolu kaplayan ince sarı kum, ayaklarımın toprağa gömülmesinin ardından havalanıp ayakkabılarımın üzerine kapanıyor, her attığım adımda arkamda minik bir toz bulutu bırakıyordu. Bir ağacın gölgesinde fazla ısınmadan şarap şişesinden bir kaç yudum aldım, üstüne de bir sigara yaktım. Karşımda sonsuzluk hissi veren, çok güzel kumaşlarla kaplı yataklar gibi ayçiçekleri ve mısır tarlaları uzanıyordu. Fabrikadan ayrılıp sürgün Beşir’in küçük evine doğru giderken, bu kısa molada kendimi, yiyecek ararken açgözlülük yapıp, daha büyüğü, biraz daha büyüğü diye gittikçe gruptan uzaklaşıp, aradığını bulduğunda da yuvaya geri dönemeyecek kadar uzaklarda kaybolmuş bir karınca gibi hissettim.

Günlük hayat içinde, ne kadar belirsiz ve sıradan bir acizlik içerse de, durumum pek de kötü sayılmaz. Hele hele bir de Beşir gibi sürgün hayatı yaşayanların yanında, bizim hayatlarımız güzel bir hediye gibi. Kim bilir neler yaşadı, ne acılar çekti ki kendini sürgün gibi görüyor? İyi birine benziyor, bunca yoksulluk içinde bile nasıl da hâlâ içten ve güleryüzlü kalabilmiş, onunla iyi dost olacağımızı düşünüyorum…

Acaba ne kadar samimi bir dostluk kurabiliriz? Hem şu soba meselesi var…

Samimiyetin ne derece bir samimiyet olabileceğini ve ‘duruma göre samimiyet oranı karşılaştırması’ yaparak, şehirdeki ‘kuşkuyla yaklaşma’ alışkanlıklarını sürdüren benim gibi biriyle, ne derece samimi olabileceğine karar verme hakkını, ben de artık Beşire bırakmalıyım.

xxx

Eğer yolu biliyorsanız, gittiğiniz yere sanki daha çabuk ulaşıyorsunuz. Belki de bu sefer nereye gittiğimle ilgilenmeme gerek kalmadı ve düşüne düşüne yürürken zaman çok çabuk geçti… Sürgün Beşir’in küçük ama sevimli evi karşımda duruyordu. Daha uzaktan beni görmüş olacaktı ki, bahçenin önüne çıkmış beni bekliyordu. El sıkışıp, merhabalaştıktan sonra, öylesine, boş şeylerden bahsedip karşılıklı konuşmaya başladık; mısır tarlalarından, konservelerden, evin eskiliğinden, paradan, geçimden, hayat zorluğundan…

Derken dünden beri merak ettiğim şeyi sorabilmek için beklediğim an geldi diye düşündüm ve “Sobaya toprak atarak, çıkan tozdan ısınıyormuş gibi yapman kafama takıldı, nedir bu böyle? Bir anlamı var mı?” diyiverdim. Öylesine gülmeye başladı ki bir ara öksürük tuttu ve hem öksürüp, hem gülerken az önce getirdiği bardakların yanında duran şişeleri göstererek, şarap koymamı istedi. Şaraptan bir yudum aldıktan sonra anlatmaya başladı…

“Ben, burada yalnız yaşayan bir adamım biliyorsun, hem öyle zengin falan da değilim. Buraya ilk geldiğimde, daha önceden yaşadıklarım yüzünden gerçekten deli gibiydim. Çevreme hep dikkatle yaklaşıyordum, hatta bazen insanlar başıma bela olmasın diye, deli numarası yaptığım bile oluyordu. İlk başta, karşılaşıp konuştuktan sonra, istemediğin bir durum olursa, karşındakini deli olduğuna ikna etmek zordur. Ben de o zaman, baştan beni deli bilsinler de, zararsız insanlarsa, nasıl olsa bir yolunu bulup açıklarım diye düşündüm ve bu yolu buldum. Yazın sıcağında, bahçede açık havaya kurulu bir sobada ısınmaya çalışan birinden kim ne isteyebilir ki? Bak, sobanın önünde içine atmak için, toz toprak birikintisi hep öyle hazır bekler, demek sen de kandın bu numaraya ha!”

“Tam aksine ben bir anlam veremedim”

“İyi işte şimdi öğrendin. İnsanlar öyle şeylerle karşılaşıyor ki, mutlaka bir çözüm bulmak zorunda kalıyorlar. Eee! İhtiyaçlar icatların anasıdır diye boşuna dememişler…Sen beni bir de gençken görecektin, (parmağınla bir kaç kez alnına dokunarak) zehir gibiydim, zehir.”

“O zamanlar da çiftçi miydiniz?”

“Yok, yok, şimdi de çiftçi değilim zaten, benimkisi öylesine bir uğraş, eskiden başarılı bir öğretmendim.”

“Öğretmen miydiniz?”

“Evet, niye bu kadar şaşırarak sordun ki? Yoksa soba meselesi yüzünden öğretmen olamayacak kadar deli mi görünüyorum?”

Yüzündeki hafif tebessüm, sessiz ama derin bir iç çekişten sonra, yerini buruk bir ifadeye terk etti. Bir bardak şarap daha koydu.

“Benim de güzel bir hayatım vardı. O zamanlar böyle fakirlikle uğraşmıyordum. Çalışıyordum, güzel bir işim vardı. Herkes gibi sevdiklerim, sevenlerim, kendime ait güzel sayılabilecek bir evim vardı, taa ki ispiyonlanana kadar. Üzerinden çok uzun yıllar geçti ama yapılanları bir türlü hazmedemedim. Öyle şeyler yaşadım ki, bu mısır tarlası bile benim için çok büyük bir lütuf sayılır.”

“Ne yaptınız da sizi ispiyonladılar?”

“Ben kitapları severim, her zaman yanımda dört-beş tane kitap olurdu. Bir de dersler için okula götürüp getirdiklerimi sayarsanız, sizin anlayacağınız, bir çanta dolusu kitap taşırdım hep. Çevremdeki bir kaç arkadaşım önceleri beni uyarmadı değil ama ben pek kulak asmamıştım. Sonunda onların dediği doğru çıktı.”

Uzun süredir yalnız yaşadığı her halinden belli olan, konuşmaya hasret kalmış bu yaşlı adama kendisini ilgiyle dinlediğimi belli edebilmek için konuya ait bir şeyler söyleme ihtiyacı duyarak sözünü kestim.

“Sonunda onların dediği çıktı. Yasaklı kitaplar yüzünden tutuklandınız.”

“Keşke öyle olsaydı ama değil.”

“Her şey, yirmi dört Mart bin dokuz yüz otuz üç’te (*) Almanya’da başladı. Naziler kendileriyle aynı politik düşüncede olmayanları toplamak için, özel mahkemeler kurdular. Önce sendika görevlileri ile başladılar, sonra komünistler, sonra çingeneler, zenciler, Yahudiler derken bu insan avı ‘Aryan’ ırktan olmayan herkesi kapsadı ve fiziksel engellilere kadar dayandı. Gördüğün gibi benimde bir ayağım sakat, o zamanlar pek bu kadar belli olmuyordu…”

“Yani sırf bu yüzden mi sürüldünüz?”

“Bu daha başlangıçtı. Önce görevimden alındım, itiraz ettim, gerekçe gösterilmesini istedim, dava edeceğimi söyledim ama hiç bir cevap alamadım. Görevden alındığım günün ertesi yine okula gittim, okul çıkışı takip edildiğimi anladım ve kaçmaya başladım, ama nereye kadar gidebilirdim ki? Bir yandan da elimde kitaplarla dolu, ağır çanta… Okulun arkasındaki dar sokağa girdiğimde, beni tutup zorla bir cipe bindirdiler, yakınlardaki bir karakolda birkaç “SS” subayının karşısına çıkardılar. Kitapların hiç biri yasaklı olmamasına rağmen tutuklandım ve bin dokuz yüz otuz dokuza kadar altı yıl tutuklu kaldım.”

“Çok zorlu geçen yılların ardından kaldığım yerdeki on bir kişiyle beraber beni de seçip özel bir görev vereceklerini söylediler. Az çok çevremizde olup biteni bildiğimiz için nazilere güvenemiyorduk ama yapacak bir şey yoktu.”

“Bin dokuz yüz otuz dokuz Ağustos’unun son günüydü, bilmediğimiz bir yere doğru yola çıkmıştık. Hepimize, tam olarak anlayamadığım nedenlerle Polonya üniformaları giydirmişlerdi. Ayağım yüzünden anlatılanları yapmam mümkün değildi, hapisteki zor şartlar yüzünden ayağımdaki sakatlık iyice ilerlemişti bunu bahane ederek görevi yerine getiremeyeceğimi söyledim. Hapisten benimle beraber getirilen arkadaşlarımın hepsini kandırmışlardı. Bu yüzden bana, diğerleri durumu anlamasınlar diye arkadaşlarımın yanında bir şey yapmadılar ve hapishaneye geri yolladılar… Artık şans mı dersin bilemem, o gece sabaha karşı gönderildiğimiz zoraki görev yerinde olay çıkıp da diğerlerinden de olmasınlar diye, beni geri gönderirlerken araç devrildi ve ben bir şekilde araçtan çıkarak ellerinden kurtulmayı başardım. Üzerimdeki Polonya üniformasıyla bir köye ulaştığımda daha fazla dayanamamış olacağım ki, gördüğüm ilk köylünün önünde yere düşüp kaldım.”

Nefes bile almadan başından geçenleri anlatan Beşir’i dinliyor, anlattıklarına inanamıyordum. Olaylar başından yeni geçmiş gibi heyecanlanan yaşlı adam hiç durmamacasına anlatıyordu.

“Bizi getirdikleri yer Polonya’nın sınırına çok yakın bir yermiş, köylüler beni birkaç gün sakladıktan sonra devamlı kuzeye giderek denize ve deniz yoluyla da Marsilya’ya kadar gidebildim. Gidebildim diyorum çünkü Polonya’nın köylerinden geçerek denize ulaşmak önceleri çok zor hatta imkânsız gibi görünüyordu.”

“Bunu başarmış olmanın verdiği güvenle, Marsilya’da çok rahat davranmaya başlamıştım, Almanya’ya dönemeyeceğimi biliyordum ve burada yeni bir hayat kurmaya karar verdim ama bir süre sonra yakalandım…”

“Bu güne kadar bu kadar heyecan verici bir hikâye duymadığımı rahatlıkla söyleyebilirim. Savaş yıllarına ait birçok olağanüstü durumu anlatan olaylar duymuştum ama anlatanlardan hiç biri, sizin gibi hikâyenin baş kahramanı değildi.”

“ Ne, hikâye mi dedin? Hikâye ha? Hikâye dediğin uydurmadır, hayaldir. Bunları ben yaşadım, günü gününe, birebir. Ve ben sadece buraya kadar nasıl geldiğimi anlatmaya çalışıyorum, bütün yaşadıklarımı anlatsam kimse inanmaz. Aslında sen de haklısın, bazen ben bile yaşadıklarım gerçek miydi diye şüpheye düşüyorum. Doğduğundan beri buradaymış gibi duran yaşlı bir adamın başından böyle olaylar geçtiğine kim inanabilir ki, değil mi? O zamanlar biz de bunların başımıza geldiğine inanamıyorduk.”

“Peki, Marsilya’da yakalandıktan sonra nasıl kurtuldunuz?”

“Beni ve yakaladıkları diğer Musevileri, hayvan taşımak için kullanılan yük vagonlarına koydular. Başımıza eli silahlı bir sürü nöbetçi diktiler. Her iki-üç saatte bir, aramıza yenileri katılıyor, vagonlar dolup taşıyordu, bizim vagonda sayabildiğim kadarıyla seksen kişi kadar vardık. Saint Charles tren istasyonunda öylece başımıza gelecekleri beklerken birden ‘O’ çıkıp geldi.”

“Kim?”

“Marsilya konsolos yardımcısı Necdet Bey, Necdet Kent. Necdet bey Alman subayına bizim Türk vatandaşı olduğumuzu, yapılanların çok büyük bir yanlış anlaşılma olduğunu söylüyordu. Alman subayı ise Türk olmayıp sadece Musevi olduğumuzda ısrar ediyordu. Necdet Bey yanındaki arkadaşına (**) bir şeyler söyledikten sonra Alman subayı iterek, arkadaşınla beraber trene bindi ve tren hareket etti. Arles ya da Nimes yakınlarında tren durdu. Yanımıza gelen Alman subayları ‘Bir yanlışlık olmuş özür dileriz, hangileri Türk vatandaşıysa gösterin lütfen.’ diyerek olayı kapatmaya çalıştılar. Kadın, erkek, çocuk hepimiz çıt çıkarmadan öylece bekliyorduk. Nasıl oldu bilmiyorum ama Necdet Kent’in kesin tavrı karşısında, Almanlar bizi bırakmak zorunda kaldılar, Şükran duygularımı ifade edebilmek için hemen gidip boynuna sarıldım ve elini sıkarak kendisiyle tanışma şerefine nail oldum. Bana insanların dini inançları nedeniyle böyle davranılmayı hak etmediğini düşünen bir hükümetin temsilcisi olduğunu ve sadece insanlık vazifesini yerine getirdiğini söyledi. Ben de kısaca başımdan geçenleri anlatarak, derhal kendi ülkelerinin vatandaşı olmayı istediğimi belirttim ve adıma çıkartılan bir pasaportla Türkiye’ye geldim.”

“Daha sonraları öğrendiğime göre, bu yüce insan, çoğu zaman kendi hayatını tehlikeye atarak, benim gibi birçoğunu Almanların elinden kurtarmış. O’na olan borcumuzu asla ödeyemeyiz”

“Ben bir şeyi merak ettim, şu size Polonya sınırında verilen görev neydi, sonra arkadaşlarınıza ne oldu, hiç haber alabildiniz mi?”

“Hepsi öldü.”

“Hepsi öldü mü? Nasıl bu kadar kesin bilebiliyorsunuz?”

“Ben değil bütün dünya biliyor, hatta duymayan insan kalmasın diye Almanlar tüm dünyaya kendileri özellikle duyurdular.”

“Nasıl oldu bu? Böyle bir şeyden hiç haberim yok”

“O zamanlar Almanlar, Polonya’ya saldırmayı düşünüp bir fırsatın çıkmasını bekliyorlarmış meğerse ama bu fırsatın çıkmasını bekleyemeyecek kadar da aceleciydiler. Çabucak bir plan yapıldı, tabii ben de diğer insanlar gibi bunları çok sonra öğrendim. Plana göre mahkûmlara Polonya üniformaları giydirilecek ve bir görev verilmiş gibi kandırılarak, Polonya sınırında ufak bir Alman kasabasındaki Radyo istasyonunu bastırtacaklardı. Ne yazık ki böyle de oldu. Ölümle tehdit edilen mahkûmlar radyo istasyonunu bastılar… Bu tüm dünyaya Polonyalıların saldırısı olarak duyuruldu. Hemen bir gün sonra da Almanlar Polonya’ya girerek işgale başladılar. Almanlar Batı’dan, Ruslar Doğu’dan bir ayda Polonya’yı haritadan sildiler ve elde edilen toprakları paylaştılar. Almanlar hemen orada da Yahudi avına başladı. Almanların elinden kurtulup Polonya’ya geçince, iyi ki orada saklanmaktan vazgeçip Marsilya’ya kaçmışım.”

Yaşlı adamın anlattıklarına inanamıyordum. O’na yapılan haksız suçlamaları düşündüm. Hayat, insanları bu kadar korkunç olaylarla karşı karşıya getirecek kadar katı olmak zorunda mıydı? O gece geç saatlere kadar konuştuk, daha doğrusu hep o anlattı ben dinledim, dinledikçe insan olmaktan utandım. Ama kesin karar vermiştim, Almanlarla çalışmayı bırakıyordum, her ne olursa olsun.

xxx

İki gün sonra elektrik fabrikasındaki işimden istifa ettim. Nedeni sorulduğunda, hiç bir gerekçe göstermeden sadece işi bırakmak istediğimi belirttim. İstifa dilekçemi verdim, lojmandan, bir bavulu ancak dolduran eşyalarımı topladım ve sıcak öğleye doğru iyice bastırmadan, veda etmek üzere sürgün Beşir’in evinin yolunu tuttum. Beşir beni yine çok sıcakkanlı karşılayarak, bavulu görünce merak edip sordu “Hayırdır, yolculuk mu var?”

“Gel, gel içeri geç.”

“Yok, girmeyeyim. Hemen buradan uzaklaşmak istiyorum, bir daha buralara dönmemecesine gidiyorum”

“İş?”

“İşi de bıraktım.”

“Seni vazgeçiren nedir pek?”

“Her şey, hayat, insanlar, acılar ve vicdanım…”

“Sakın ben sebep olmuş olmayayım anlattıklarımla? Doğru ya, niye bunlarla çalışıyorsun senin gibi okuyan eden biri nasıl olur da Almanlarla çalışır diyerek ben sebep oldum, çok üzgünüm.”

“Yok Beşir dayı, sen hiç bir şey yapmadın, sadece insanlığın yaşadığı bu ayıbı bir kez de sen anlattın ve yalnız yaşadığım bu bunalımlı günlerde, insanlara iyilik yaparak yaşamaktan başka hiç bir amacımız olmaması gerektiğini gösterdin bana. Bazen filmlerde, kitaplarda görürüz, bir yerde de haklıdırlar, hani bütün bunlar oldu, ama sebebi bire bir şahsen bizler değiliz, o dönemde yaşamış olan babalarımız yapmış bunları, bizler bu ayıbın suçluluğunu unutup dostça yaşamak istiyoruz diyorlar ya… Evet olabilir, sizler babalarınızın yaptıklarını kolayca unutabilirsiniz, ama bu insanların, babalarına yapılanları unutabileceklerini hiç sanmıyorum…

…ara sıra benim için de sobaya kum atarsın artık”

El sıkıştık sarıldık, henüz birkaç adım atmıştım ki gülerek seslendi.

“Senin sürgün de bitti ha?”



(*) 24 Mart 1933, Almanya’da “Halkın ve Reich’ın ihtiyacının giderilmesine ilişkin yasa”nın kabul edilmesi.

(**) Sidi İşcan, Konsoloslukta görevli tercüman.